حجت‌الاسلام والمسلمين علي ذوعلم عضو هيأت علمي پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي در گفت‌وگو با خبرنگار آموزش و پرورش خبرگزاري فارس در خصوص نقدهاي مطرح شده به سند اهداف دوره‌هاي تحصيلي وپاسخي كه شوراي عالي آموزش و پرورش مطرح كرده است، اظهار كرد: اولا تشكر مي‌كنيم از دبيرخانه شوراي عالي آموزش و پرورش كه به آن نقدي كه مطرح شد، توجه كردند ولي نكته دوم اين است پاسخي كه دادند به هيچ وجه قانع كننده نيست و در حقيقت يك نقد پژوهشي و مبتني بر استدلال را با يك توضيح حقوقي سعي كردند، جواب دهند.

وي ادامه داد: عرص بنده اين نبود كه اهداف دوره‌هاي تحصيلي در شوراي عالي آموزش و پرورش تصويب نشده است بلكه متني كه آنجا به عنوان پيشنهاد اوليه ارائه شده است، داراي اشكالات اساسي بوده است؛ اينكه مطرح مي‌كنند ۵۰ جلسه كارشناسي برگزار كردند، ممكن است ۱۰۰ جلسه برگزار شود اما چارچوب و روند قابل دفاعي نباشد.

* مطلب پاورقي را اصل قرار دادند

حجت‌الاسلام والمسلمين ذوعلم افزود: شوراي عالي آموزش و پرورش توضيحي ارائه كرده است مبني بر اينكه در برنامه درسي ملي تصويب شده كه اهداف بايد در قالب ساحت‌هاي ششگانه، تنظيم شود؛ اين نكته را عرض مي‌كنم كه در متن برنامه درسي ملي، الگوي تعيين اهداف آمده است و در آن الگو، جدولي وجود دارد كه يك بُعد آن، ساحت‌هاي ششگانه و يك بعد آن ۵ عنصر اساسي در اهداف شامل عقل، ايمان، علم، عمل و اخلاق است.

وي اضافه كرد: در حقيقت مطلبي كه در متن برنامه درسي ملي تصويب شده است را ناديده گرفتند و مطلبي كه در پاورقي آن آمده است، را اصل قرار دادند؛ در حقيقت حاشيه بر متن يعني پاورقي بر اصل ترجيح پيدا كرده است؛ حالا اينكه در اسناد حقوقي چقدر مي‌توان به پاورقي استناد كرد يك بحث است ولي آن پنج عنصر اساسي در اينجا مورد غفلت قرار گرفته است پس اگر قرار است در چارچوب ساحت‌هاي ششگانه هدف‌گذاري كنيم، اين اهداف بايد بر اساس ۵ كليد واژه اساسي اهداف مصوب متن برنامه درسي ملي باشد.

*در هدف‌گذاري دوره‌هاي تحصيلي نبايد از واژه‌هاي مبهم و دوپهلو استفاده كنيم

عضو هيأت علمي پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي با بيان اينكه در هدف‌گذاري دوره‌هاي تحصيلي نبايد حداقلي فكر كنيم و نبايد از واژه‌هاي مبهم و دوپهلو استفاده كنيم. تصريح كرد: آيا نمي‌خواهيم دانش‌آموزان در ۱۲ سال دوره تربيتي به يك تربيت اسلامي عميق و در بُعد فكر و انديشه‌، ايمان و باورهاي‌شان دست پيدا كنند؟ آيا ما نبايد به هويت ملي دانش‌آموزان توجه جدي كرده باشيم و هر سه ضلع هويت ايراني، اسلامي و انقلابي را مورد توجه قرار دهيم؟

وي ادامه داد: در آن متن منتشر شده به عنوان اهداف دوره‌هاي تحصيلي، در تعريف هويت ملي، اين ضلع سوم اساساً غفلت شده است يعني دو بعد ايراني و اسلامي مطرح شده است اما هويت انقلابي مورد غفلت قرار گرفته است آيا نمي‌خواهيم نگاه دانش‌آموزان نسبت به كشور و جامعه يك نگاه پيشرفت‌گرا و تمدن‌ساز باشد؟ بنابراين چرا از تمدن نوين ايراني و اسلامي و الگوي پيشرفت اسلامي ـ ايراني در اين اهداف هيچ حرفي به ميان نياورديم.

* اهداف واقعاً از كفايت و دلالت كافي برخوردار نيست

حجت‌الاسلام والمسلمين ذوعلم افزود: بنده هم معتقدم كه نبايد اهداف ما شعارگونه باشد ولي يك اشكال اساسي كه همچنان باقيست، اين است كه ادبيات حاكم بر اين اهداف مصوب و كليدواژه‌هاي محوري كه در اين اهداف به كار رفته است با كليد واژه‌هايي كه در اسناد بالادستي و در سياست‌هاي ابلاغي رهبر معظم انقلاب وجود دارد، ديده نمي‌شود يعني اهداف مصوب واقعاً از كفايت و دلالت كافي براي جهت‌دهي به برنامه‌هاي درسي و تربيتي در مدارس برخوردار نيست.

وي تصريح كرد: بنده انكار نمي‌كنم كه براي تدوين اهداف دوره‌هاي تحصيلي زحمت زيادي كشيده شده است و تعابير خيلي خوبي در اهداف مصوبه فعلي وجود دارد و اين را نفي نمي‌كنم و نمي‌خواهم بگويم كه يك انحراف آشكاري در اين مجموعه است اما از كفايت و دلالت صريح و لازم برخوردار نيست.

عضو هيأت علمي پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي ادامه داد: اميدواريم بازنگري در اهداف دوره‌هاي تحصيلي انجام شود و هر مقداري كه در اين مصوبات غنا بيشتر و استدلال و استناد عميق‌تري وجود داشته باشد، براي نظام آموزشي ثمربخش‌تر خواهد بود.

وي با بيان اينكه در تدوين سند اهداف دوره‌هاي تحصيلي از نظر تمام صاحبنظران بايد استفاده شود، گفت: البته بعضي از صاحبنظران كه در اين سند حضور داشتند، همين نقدها را داشتند و مطرح كردند اما نقدها مورد تأييد واقع نشده است.

*زاويه آشكار بين اهداف دوره‌هاي تحصيلي با مباني نظري تحول بنيادين

حجت‌الاسلام والمسلمين ذوعلم در واكنش به اين جمله كه «در بررسي اهداف بايد به اين نكته توجه كرد كه اين اهداف براي دوره‌هاي تحصيلي و تمام حوزه‌هاي آموزش و پرورش نوشته شده است، نه فقط اهداف برنامه درسي به همين دليل موضوعات كلان و سياست‌هاي اصلي مورد توجه بوده است»، اظهار كرد: اهداف دوره‌هاي تحصيلي بايد كاملا برگرفته از برنامه درسي ملي باشد كه البته دوستان انكار نكرده‌اند چون استناد به تدوين اهداف دوره‌هاي تحصيلي ، تكليفي است كه در حاشيه يكي از مواد برنامه درسي ملي براي سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي تعيين شده است.

وي ادامه داد: بنابراين اينكه خروج از مصوبه برنامه درسي ملي به استناد اينكه براي همه آموزش و پرورش است، توجيه خوبي نبوده و منطقي، علمي و حقوقي نيست زيرا اهداف دوره‌هاي تحصيلي در ذيل و ظل اهداف كلاني كه در برنامه درسي ملي آمده است بايد تدوين شود كه اين اهداف در ذيل و ظل مباني نظري تحول تدوين شده است؛ چون قرار بر اين است كه مباني نظري تحول بنيادين هدايت‌گر همه بخش‌هاي آموزش و پرورش باشد و در اين مورد، زاويه آشكار بين اهداف دوره‌هاي تحصيلي با مباني نظري تحول بنيادين وجود دارد.

* نبايد اهميت اهداف مورد غفلت قرار گيرد 

عضو هيأت علمي پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي اضافه كرد: پيشنهاد بنده اين بوده است كه وقتي در برنامه درسي ملي، حوزه‌هاي يادگيري مشخص شده است به اين معناست كه ما يك‌قدم جلوتر رفتيم و بايد اهداف را در اين ۱۱ حوزه يادگيري تعريف كنيم ولي خب در هنگامي كه متن برنامه درسي ملي تصويب مي‌شد، در پاورقي تصويب كردند كه بر اساس ساحت‌هاي ششگانه باشد و در نتيجه به پاورقي توجه شده است اما به متن توجه نشده است.

وي در واكنش به اين موضوع كه شوراي عالي آموزش و پرورش گفته است «ميزان تأثير اهداف بر رفتار دانش‌آموزان به تنهايي قابل ارزيابي نيست و بايد مجموعه برنامه‌ها و فعاليت‌ها و عوامل موثر در تربيت در اين ارزيابي دخالت داده شوند؛ ارزشيابي ميزان تحقق اهداف در گروي آن است كه اهداف دوره‌هاي تحصيلي سنجش پذير باشند و بتواند نظام را نسبت به ميزان تحقق آن پاسخگو نگه دارد؛ بديهي است كه يكي از منابع اطلاعاتي در ارزشيابي نسبت به تحقق اهداف اطلاعاتي است كه انعكاس دهنده تأثيرگذاري اهداف بر عملكرد يادگيرنده است»، گفت: حرف‌هاي قشنگي زده شده است و درست است ولي اين اهميت اهداف را به هيچ‌وجه تحت‌الشعاع قرار نمي‌دهد. 

حجت‌الاسلام والمسلمين ذوعلم ادامه داد: ما در مرحله بررسي و تصويب اهداف دوره‌ها تحصيلي هستيم؛ قطعاً سنجش‌ها، ارزشيابي‌ها و طراحي‌هاي ما براي عناوين درسي، تربيت معلم، مديريت مدرسه و محيط يادگيري همين اهداف خواهد بود؛ قطعاً محصول نهايي آموزش و پرورش تنها تابع اين اهداف در آموزش و پرورش لحاظ شده نيست و تابع عملكرد هم هست اما آيا اين چيزي از اهميت اهداف كم مي‌كند و بايد با چشم‌پوشي از اهميت اهداف بگذريم.

وي تصريح كرد: بنابراين نبايد اهميت اهداف مورد غفلت قرار گيرد چون در آينده براي آموزگاران، دبيران، مؤلفان و پژوهشگران، اين اهداف منبع خواهد بود اما نكته ديگر اين است كه آيا لزوماً اهداف بايد به‌گونه‌اي سنجش‌پذير باشند كه سنجش كمي انجام دهيم؛ اگر ما درباره ارزشيابي راستگويي يا خودباوري هنوز ابزار ارزيابي كمي نداريم، بايد از آن صرف‌نظر كنيم؟ يا يايد اهداف را جدي بگيريم و با كارهاي علمي و پژوهشي سعي كنيم بتوانيم شاخص‌هاي سنجش‌پذير هم آماده كنيم و به نظر ما بحث دوم درست است و نمي‌توانيم از اهداف به اين دليل كه براي آنها شاخص‌هاي سنجش‌پذير توليد نكرديم؛  ضمن اينكه اهداف به ما جهت مي‌دهد و بر اساس آن، معلم را تربيت كرده و محتوا را توليد كرده و برنامه‌ها را ترسيم مي‌كنيم.

سند اهداف دوره‌هاي تحصيلي  از كفايت و دلالت صريح و لازم برخوردار نيست/ غفلت از هويت انقلابي